Caribbean chấm dứt ‘quốc tịch kiểu mua đứt’: Siết cư trú, giới hạn hồ sơ, giám sát tập trung

Một thay đổi mang tính bước ngoặt có thể buộc người nộp đơn chương trình quốc tịch diện đầu tư (CBI) phải thực sự hiện diện và gắn bó với quốc gia, thay vì coi quốc tịch như một giao dịch đơn thuần.

Một dự thảo hiệp định mới giữa nhóm “Caribbean Five” – gồm Antigua & Barbuda, Dominica, Grenada, Saint Kitts & Nevis và Saint Lucia – đang đặt nền móng cho việc thành lập một cơ quan điều tiết khu vực nhằm giám sát toàn diện các chương trình CBI tại Đông Caribbean.

Dự thảo, công bố ngày 1/7/2025, bao gồm loạt đề xuất cải cách sâu rộng: yêu cầu cư trú bắt buộc, giới hạn số lượng hồ sơ được duyệt mỗi năm, chuẩn hóa quy trình hành chính, và tăng cường cơ chế giám sát và cưỡng chế. Với 92 điều khoản, đây được xem là phản ứng mạnh mẽ nhất trước áp lực ngày càng lớn từ Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu.

Cư trú bắt buộc: Quốc tịch đi kèm nghĩa vụ

Một trong những thay đổi quan trọng nhất là quy định bắt buộc người nhập tịch phải hiện diện thực tế tại quốc gia tối thiểu 30 ngày trong vòng 5 năm kể từ ngày được cấp quốc tịch.

Đồng thời, họ phải tham gia chương trình hội nhập bắt buộc, bao gồm các nội dung về luật pháp, lịch sử, hiến pháp và văn hóa của quốc gia tiếp nhận.

Nếu không tuân thủ, người nhập tịch có thể bị xử phạt hành chính lên tới 10% giá trị khoản đầu tư đủ điều kiện, và trong một số trường hợp, có thể bị xem xét thu hồi hộ chiếu.

Đây là lần đầu tiên các quốc gia như Saint Kitts, Dominica hay Saint Lucia áp dụng điều kiện cư trú ràng buộc – trước đây chỉ có Antigua & Barbuda duy trì yêu cầu tương tự.

Giới hạn hồ sơ: Từ cạnh tranh sang kiểm soát

Dự thảo đề xuất thiết lập hạn ngạch hồ sơ được duyệt hằng năm cho từng quốc gia, dựa trên các tiêu chí như: nhu cầu thị trường toàn cầu, tác động kinh tế, khả năng hấp thụ quốc gia và rủi ro ảnh hưởng danh tiếng.

Mỗi quốc gia sẽ phải báo cáo số lượng hồ sơ phê duyệt hằng tháng lên cơ quan điều tiết.

Cách tiếp cận này nhằm kiểm soát tốc độ tăng trưởng, giảm tình trạng thương mại hóa quá mức và bảo vệ giá trị hộ chiếu Caribbean trong dài hạn.

Một cơ quan giám sát với thực quyền

Cơ quan mới – Cơ quan điều tiết chương trình quốc tịch diện đầu tư Đông Caribbean (EC CIRA) – sẽ có quyền lực điều phối mạnh mẽ nhất từ trước đến nay trong khu vực.

Cơ quan này không chỉ ban hành tiêu chuẩn chung, mà còn được phép ban hành chỉ thị bắt buộc, yêu cầu tạm ngừng hoặc điều chỉnh hoạt động của đại lý, nhà phát triển, đơn vị thẩm tra hoặc cơ quan cấp quốc tịch nếu phát hiện vi phạm.

Ngoài ra, EC CIRA được trao thẩm quyền điều tra, tiến hành kiểm tra tại chỗ, thu giữ tài liệu và thiết bị phục vụ quá trình thanh tra – kể cả tại nhiều quốc gia cùng lúc nếu cần.

Hộ chiếu có điều kiện: Quốc tịch không còn là giao dịch một lần

Theo dự thảo, hộ chiếu cấp lần đầu cho người nhập tịch sẽ chỉ có thời hạn 5 năm. Chỉ sau khi chứng minh đã hoàn tất đầy đủ nghĩa vụ cư trú, hội nhập và tuân thủ các điều kiện, người sở hữu mới được cấp hộ chiếu 10 năm khi gia hạn.

Thay đổi này buộc ba quốc gia – Saint Kitts & Nevis, Saint Lucia và Dominica – phải điều chỉnh cơ chế cấp hộ chiếu hiện tại.

Antigua & Barbuda hiện đã áp dụng mô hình 5 năm ban đầu và 10 năm sau khi gia hạn, trong khi Grenada vẫn cấp hộ chiếu 5 năm nhưng chưa có chính sách mở rộng lên 10 năm.

Thẩm tra lý lịch nâng cao

Dự thảo quy định quy trình kiểm tra lý lịch kỹ lưỡng hơn: so sánh thông tin cá nhân trên các danh sách trừng phạt quốc tế, danh sách nhân vật chính trị có ảnh hưởng (PEPs), và dữ liệu tội phạm quốc tế trong 10 năm gần nhất.

Tất cả người nộp đơn – bao gồm cả người phụ thuộc trên 18 tuổi, và trẻ từ 12 tuổi nếu có dấu hiệu đặc biệt – đều phải tham gia phỏng vấn bắt buộc.

Chuẩn hóa tài chính và chia sẻ dữ liệu

Mọi khoản đầu tư sẽ được chuyển vào tài khoản ký quỹ (escrow) do cơ quan điều tiết quy định và giám sát. Việc giải ngân chỉ được thực hiện sau khi hoàn tất thẩm tra lý lịch.

Đáng chú ý, một quốc gia sẽ không được xét duyệt hồ sơ của người từng bị từ chối ở quốc gia thành viên khác, trừ khi được sự chấp thuận đặc biệt bằng văn bản từ cơ quan điều tiết.

Hệ thống chia sẻ dữ liệu do CARICOM IMPACS quản lý sẽ lưu trữ sinh trắc học và lịch sử hồ sơ – đánh dấu bước tiến lớn trong việc phối hợp an ninh khu vực.

Siết chặt điều kiện hoạt động của đại lý

Tất cả các bên liên quan – từ đại lý, nhà phát triển, đơn vị thẩm định đến tổ chức nắm giữ tài khoản ký quỹ – đều phải có chứng chỉ tiền thẩm định (pre-qualification certificate) do cơ quan điều tiết cấp.

Nếu không còn đáp ứng tiêu chuẩn đạo đức, minh bạch, hoặc từng cung cấp thông tin sai lệch, chứng chỉ có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi.

Cơ chế cưỡng chế xuyên quốc gia

EC CIRA có quyền:

• Áp đặt mức phạt tài chính lên quốc gia thành viên không tuân thủ;
• Cắt giảm hạn ngạch hồ sơ được duyệt trong năm tiếp theo;
• Yêu cầu đưa tranh chấp ra trọng tài nếu sau 6 tháng không khắc phục vi phạm.

Đây là lần đầu tiên khu vực Caribbean có một cơ chế ràng buộc mang tính liên chính phủ cho chương trình CBI.

Lộ trình thực thi: Từ dự thảo đến luật

Hiệp định sẽ có hiệu lực sau khi được ít nhất 5 quốc gia thành viên phê chuẩn qua quy trình lập pháp trong nước. Trước đó, các quốc gia có thể triển khai một số điều khoản tạm thời như thành lập hội đồng quản trị, thu phí hoặc cấp phép đại lý.

Thành bại của toàn bộ đề xuất phụ thuộc vào khả năng đồng thuận chính trị giữa năm quốc gia – vốn đang đối mặt với yêu cầu điều chỉnh chiến lược quốc tịch diện đầu tư trong bối cảnh thế giới đòi hỏi tính minh bạch, trách nhiệm và gắn kết thực sự.